Dünyada nüvə silahlarının yayılmaması sistemi ilə bağlı müzakirələr yenidən güclənib. Xüsusilə Ukrayna ətrafında səsləndirilən nüvə silahı iddiaları və Səudiyyə Ərəbistanının uranın zənginləşdirilməsini də əhatə edə biləcək mülki nüvə proqramı mümkün yeni nüvə yarışına dair narahatlıqları artırır.
Bununla belə, hüquqi baxımdan mühüm fərq mövcuddur. Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqavilə — NPT nüvə silahına malik olmayan üzv dövlətlərə belə silahı əldə etməyi və ya istehsal etməyi qadağan edir, eyni zamanda dinc məqsədli nüvə enerjisindən istifadə hüququnu tanıyır. Buna görə nüvə yanacaq dövrünün və hətta uranın zənginləşdirilməsi imkanlarının yaradılması öz-özlüyündə NPT pozuntusu sayılmır; əsas şərt fəaliyyətin dinc məqsədli olması və BAEA nəzarəti altında qalmasıdır.
Raket Texnologiyalarına Nəzarət Rejimi — MTCR isə nüvə yanacaq dövrünü deyil, kütləvi qırğın silahlarını daşıya bilən raket və digər pilotsuz çatdırılma sistemlərinə aid texnologiyaların ötürülməsini məhdudlaşdırmağa yönəlib. Buna görə Ukrayna və ya Səudiyyə Ərəbistanının nüvə proqramları barədə bəyanatların avtomatik olaraq MTCR prinsiplərinin pozulması kimi təqdim edilməsi dəqiq deyil.
Ukrayna ilə bağlı ən ciddi iddialar Rusiya tərəfindən irəli sürülüb. Fevralda Rusiya Xarici Kəşfiyyat Xidməti Britaniya və Fransanın Ukraynaya nüvə silahı komponentləri və texnologiyası ötürə biləcəyini, yaxud Kiyevin “çirkli bomba” əldə etməyə çalışdığını iddia edib. Lakin bu iddiaları təsdiqləyən sənədli sübut təqdim olunmayıb. Ukrayna iddiaları rədd edib, Fransa isə onları əsassız və dezinformasiya adlandırıb. “Reuters” da Rusiya tərəfinin konkret sübut təqdim etmədiyini qeyd edib.
BAEA-nın Ukraynadakı son yoxlamaları da hazırda nüvə silahının hazırlanmasına dair təsdiqlənmiş göstərici ortaya qoymayıb. Agentliyin 2026-cı ilin fevral hesabatında Ukraynadakı nüvə materiallarının dinc fəaliyyətdə qalmasının yoxlanıldığı və yayılma baxımından narahatlıq yaradacaq hər hansı göstəricinin aşkar edilmədiyi bildirilir. BAEA daha əvvəl Rusiyanın “çirkli bomba” iddiaları ilə əlaqədar Ukraynadakı obyektlərdə xüsusi yoxlamalar da aparmış və bəyan edilməmiş nüvə fəaliyyətinə dair əlamət tapmadığını açıqlamışdı.
Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağlı vəziyyət isə fərqlidir. “Reuters” yazır ki, ABŞ administrasiyasının dəstəklədiyi yeni nüvə əməkdaşlığı sazişi Ər-Riyada gələcəkdə nüvə yanacaq dövrü, o cümlədən uranın zənginləşdirilməsi istiqamətində əməkdaşlıq üçün hüquqi imkan yarada bilər. Sazişdə BƏƏ ilə əvvəlki razılaşmada olduğu kimi zənginləşdirmə və işlənmiş nüvə yanacağının emalından imtinanı nəzərdə tutan “qızıl standart” yoxdur. Bu, Vaşinqtonda və regionda nüvə silahlarının yayılması ilə bağlı ciddi suallar yaradıb.
Səudiyyə Ərəbistanı NPT-nin üzvüdür və nüvə silahı hazırlamamaq öhdəliyi daşıyır. Bununla yanaşı, vəliəhd Məhəmməd bin Salman daha əvvəl İran nüvə silahı əldə edərsə, Səudiyyə Ərəbistanının da eyni addımı atacağını bildirmişdi. Ər-Riyadın uranı ölkə daxilində zənginləşdirmək istəyi məhz bu səbəbdən qeyri-yayılma üzrə ekspertlərin diqqətindədir.
Pakistan amili də əlavə suallar yaradır. Nüvə silahına malik Pakistanla Səudiyyə Ərəbistanı arasında müdafiə əməkdaşlığının güclənməsi “nüvə çətiri” ehtimalı barədə müzakirələr yaradıb. Lakin “Reuters” Pakistanın müdafiə nazirinin nüvə silahlarının müdafiə sazişinin əhatəsində olmadığını dediyini bildirir. Pakistan nüvə başlıqlarının Səudiyyə ərazisində yerləşdirilməsi barədə təsdiqlənmiş məlumat yoxdur.
İsrail isə nüvə arsenalına sahib olduğunu nə təsdiqləyir, nə də inkar edir və regionda nüvə silahına malik olduğu geniş şəkildə qəbul edilən yeganə dövlətdir. İsrail rəsmiləri və siyasətçiləri də Səudiyyə Ərəbistanında uranın zənginləşdirilməsinin Yaxın Şərqdə nüvə silahlanması yarışına səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. “Reuters” bu narahatlığın İsrail siyasi dairələrində geniş müzakirə olunduğunu yazır.
Beləliklə, Ukrayna, Səudiyyə Ərəbistanı və regionun digər dövlətləri ətrafındakı müzakirələr nüvə silahlarının yayılmaması sisteminin qarşıdakı illərdə daha ciddi sınaqlarla üzləşə biləcəyini göstərir. Lakin hazırda Ukraynanın nüvə silahı və ya “çirkli bomba” hazırlaması, Fransanın Kiyevə nüvə başlığı ötürməyə hazırlaşması və ya Pakistan nüvə silahlarının Səudiyyədə yerləşdirilməsi barədə iddialar etibarlı və müstəqil mənbələrlə təsdiqlənməyib.
