Son dövrdə Azərbaycan ətrafında baş verən proseslərə yalnız ayrı-ayrı hadisələr kimi deyil, Çinin Avrasiyada artan siyasi və iqtisadi çəkisinin yaratdığı regional transformasiya fonunda baxmaq lazımdır.
QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə hesab edir ki, Pekinin Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Orta Dəhliz istiqamətində fəallaşması Azərbaycan üçün yeni imkanlar açdığı kimi, regiondakı əvvəlki maraq balansını da dəyişdirir.
“Son hadisələrə çox vaxt lokal və emosional yanaşırıq. Halbuki region ciddi transformasiyadan keçir. Bu transformasiyanın əsas səbəblərindən biri də Çinin yüksəlişi və Avrasiyada öz iqtisadi-siyasi arxitekturasını qurmasıdır”.
Yusubzadənin fikrincə, Azərbaycan bu dəyişikliyi vaxtında görərək həm Çinlə strateji tərəfdaşlığını, həm də Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə inteqrasiyasını sürətləndirib.
Azərbaycan və Çin 2025-ci ildə münasibətləri hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldiblər. Azərbaycan eyni zamanda son illərdə Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının görüşlərində iştirakını genişləndirib. Çin-Mərkəzi Asiya mexanizminin özü isə Çin və beş Mərkəzi Asiya dövlətindən ibarətdir; Azərbaycan həmin mexanizmin rəsmi üzvü deyil.
Orta Dəhliz uğrunda yeni rəqabət
Yusubzadə hesab edir ki, əsas mübarizə istiqamətlərindən biri Orta Dəhlizin gələcək quruluşudur.
“Azərbaycanın Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Gürcüstan və Avropa ilə birləşdirən əsas halqalardan birinə çevrilməsi əvvəlki regional balansı dəyişir. Bu, tranzitdən, investisiyadan və siyasi təsirdən kimin nə qədər pay alacağı məsələsini ortaya çıxarır”.
Ekspert Gürcüstanın da bu konfiqurasiyada rolunun sürətlə artdığı qənaətindədir. Tbilisi Anaklia dərin dəniz limanı, dəmir yolu və digər nəqliyyat infrastrukturlarını Orta Dəhlizin genişləndirilməsinin əsas elementlərindən biri kimi inkişaf etdirir. Gürcüstan hökuməti Anaklia limanının ilk gəmini 2029-cu ildə qəbul etməsini planlaşdırır.
Yusubzadənin fikrincə, bu proses Azərbaycanın Xəzərdən Qara dənizə qədər uzanan logistika sistemində mövqeyini daha da gücləndirir.
Türkiyə və İran üçün yeni reallıq
QAFSAM eksperti hesab edir ki, Çin kapitalının və tranzit marşrutlarının yenidən bölüşdürülməsi Türkiyə və İran üçün də iqtisadi nəticələr yarada bilər.
O, Türkiyədə planlaşdırılan BYD avtomobil zavodu ətrafında yaranmış problemləri buna nümunə göstərir. BYD-nin Türkiyədəki zavod layihəsində nəzərdə tutulan irəliləyiş baş verməyib və Türkiyə hökuməti 2026-cı ilin əvvəlində şirkətin təşviqlərdən istifadəsini dayandırıb. Bununla yanaşı, Ankara müqavilənin hüquqi qüvvədə olduğunu bildirir.
“Çinin əsas məqsədi ideoloji simpatiya deyil, sabit və proqnozlaşdırılan ticarət yollarıdır. Pekin üçün uzunmüddətli investisiyanın təhlükəsizliyi birinci yerdədir”.
Yusubzadə Çinin Türkiyə və İranı konkret olaraq “radikalizmə görə kənarda saxlaması” fikrini öz geosiyasi qiymətləndirməsi kimi irəli sürür. Pekin isə rəsmi sənədlərində bu cür siyasət elan etməyib.
“Azərbaycan artıq böyük kapitalın marşrutundadır”
Ekspert Azərbaycanın Çin üçün əhəmiyyətinin yalnız tranzitlə məhdudlaşmadığını vurğulayır.
Sentyabrın 30-da Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi ilə Çinin “Silk Road Fund” qurumu arasında ümumi kapitalı 7,5 milyard yuan – təxminən 1 milyard dollar olan birgə investisiya fondunun yaradıldığı açıqlanıb. Fond Azərbaycanda və “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünə daxil olan digər ölkələrdə layihələrin maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutur.
Çinin xarici işlər naziri Van İnin də 14-20 oktyabr tarixlərində Azərbaycana və bir sıra Avropa ölkələrinə səfəri planlaşdırılır. Çin XİN bunu iki ölkə arasında əməkdaşlığın yeni nəticələrlə genişləndirilməsi baxımından qiymətləndirir.
“Azərbaycan artıq sadəcə tranzit ölkə deyil. Çin kapitalının, logistikasının və regional planlamasının daxilində yer almağa başlayır. Əsas məsələ bu imkanın daxili sabitliyi qorumaqla iqtisadi üstünlüyə çevrilməsidir”.
Yusubzadə Azərbaycanda sekulyarlıq, dini radikalizm və sosial gərginlik mövzularının xarici qüvvələr tərəfindən məqsədli şəkildə qabardılmasının bu geoiqtisadi rəqabətlə əlaqəli ola biləcəyini ehtimal edir.
“Sürətlə hərəkət edən iqtisadi karvana qoşulmaq üçün əsas şərt sabitlik, dünyəvilik, təhlükəsizlik və düzgün strateji seçimdir. Vaxtilə Cənubi Koreya və Sinqapur bunu bacardı. Azərbaycanın qarşısında da belə bir tarixi imkan pəncərəsi açılır”.
Yusubzadənin qənaətinə görə, qarşıdakı dövrdə Azərbaycan üçün əsas vəzifə Çinlə artan iqtisadi əməkdaşlığı, Mərkəzi Asiya ilə inteqrasiyanı və Orta Dəhlizdəki mövqeyini regional qarşıdurmaya deyil, uzunmüddətli iqtisadi üstünlüyə çevirmək olacaq.
