QAFSAM-ın eksperti Novruzəli Yusubzadə “Facebook” paylaşımında İsrailin iqtisadi və texnologiya mövzularında ixtisaslaşan “TheMarker” nəşrinə istinadən bildirib ki, İsrail milli süni zəka superkompüterinin Azərbaycanda qurulması variantını müzakirə edir. Nati Tokerin 7 may tarixli məqaləsində İsrailin böyükmiqyaslı süni intellekt infrastrukturu ilə bağlı daxili mübahisələr fonunda layihənin Azərbaycana köçürülməsi ehtimalından bəhs olunur. “TheMarker”in məqaləsində milli superkompüterin Azərbaycanda qurulması ilə bağlı qərarın hələ tam yekunlaşmadığı da qeyd edilir.
Məlumata görə, layihə əvvəlcə İsrail daxilində, əsasən akademik və tədqiqat ehtiyacları üçün nəzərdə tutulurdu. İsrail İnnovasiya İdarəsi yanvarda açıqlamışdı ki, milli süni intellekt superkompüterinə çıxış proqramı çərçivəsində növbəti illərdə 1000 Nvidia B200 sürətləndiricisi ayrılacaq. Bu resursların 70 faizinin yüksək texnologiya şirkətlərinə, 30 faizinin isə fundamental tədqiqat aparan akademik qruplara yönəldilməsi planlaşdırılır.
Yusubzadənin paylaşımında qeyd olunur ki, İsraildə layihənin idarəetmə modeli ətrafında fikir ayrılığı yaranıb. İddiaya görə, İsrail dövləti superkompüter layihəsini akademik strukturların nəzarətindən çıxararaq Baş Nazirlik Ofisinə bağlı mexanizmə keçirməyə və infrastrukturun Azərbaycanda qurulması variantını önə çəkməyə çalışır. Bu yanaşmanın səbəbləri sırasında böyük data mərkəzləri üçün enerji xərcləri, təhlükəsizlik və layihənin idarəetmə nəzarəti kimi amillər göstərilir.
Azərbaycan–İsrail süni intellekt əməkdaşlığı artıq rəsmi səviyyədə sənədləşdirilib. 2026-cı il fevralın 3-də Yerusəlimdə iki ölkə arasında süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb. İsrail hökumətinin açıqlamasına görə, sənəd superkompüter infrastrukturu, kritik mülki sahələrdə süni intellekt tətbiqləri, insan kapitalının inkişafı və birgə tədqiqat istiqamətlərini əhatə edir. Memorandumu İsrailin Milli Süni İntellekt Direktorluğunun rəhbəri Erez Askal və Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyev imzalayıblar.
İsrailin süni intellekt yarışında geridə qalmamaq üçün superkompüter infrastrukturuna ehtiyacı daha əvvəl də gündəmə gəlmişdi. “Reuters” 2024-cü ildə yazırdı ki, İsrail ilk milli superkompüterini qurmaq üçün tenderə hazırlaşır və hökumət 2024–2027-ci illəri əhatə edən milli süni intellekt proqramına 250 milyon dollar ayırıb. Məqsəd tədqiqatçılar və şirkətlər üçün böyük süni intellekt modellərinin hazırlanmasını daha ucuz və əlçatan etməkdir.
Layihənin Azərbaycanda qurulması variantı təsdiqlənərsə, bu, ölkə üçün yüksək texnologiyalar sahəsində mühüm fürsət yarada bilər. Belə bir data mərkəzi süni intellekt, bulud infrastrukturu, GPU hesablama resursları və mühəndis hazırlığı baxımından Azərbaycanın regional mövqeyini gücləndirə bilər. Bununla yanaşı, İsrail daxilində bu ideyaya qarşı çıxanlar layihənin ölkədən kənara çıxarılmasının milli təhlükəsizlik, məlumat suverenliyi və akademik tədqiqatlara çıxış baxımından risklər yaradacağını düşünürlər.
Hələlik layihənin Azərbaycanda qurulacağı barədə rəsmi yekun qərar açıqlanmayıb. Mövcud məlumatlar “TheMarker”in yazısı və Novruzəli Yusubzadənin həmin məqaləyə əsaslanan paylaşımı çərçivəsində təqdim olunur.
Novruzəli YUSUBZADƏ | QAFSAM-ın eksperti
