Dünyada ən tanınmış suvenirlərdən biri sayılan “matryoşka” bu gün daha çox Rusiya ilə assosiasiya olunsa da, onun tarixi sanıldığından daha yenidir. Etibarlı mənbələrə görə, ilk rus matryoşkası 1890-cı ildə Abramtsevo sənət çevrəsində Sergey Malyutinin dizaynı əsasında hazırlanıb, daha sonra isə 1900-cü il Paris Dünya sərgisində nümayiş etdirilərək geniş şöhrət qazanıb.
“Matryoşka” adı rus qadın adı olan Matryona və ya onun kiçildilmiş forması ilə əlaqələndirilir. Bu ad ənənəvi olaraq ana, böyük ailə və məhsuldarlıq assosiasiyası yaratdığı üçün iç-içə yerləşən “ailəvi” oyuncağa uyğun hesab olunub. İlk nümunələrdə də baş örtüklü, xalq geyimli qadın fiquru və onun içində uşaqlar təsvir edilirdi.
Matryoşkanın iç-içə keçən quruluşu onun əsas fərqləndirici xüsusiyyətidir. Ən iri fiqur ortadan açılır, içindən daha kiçik fiqur çıxır və bu belə davam edir; ən axırıncı, ən balaca fiqur isə açılmır. Məhz, bu forma onu həm dekorativ suvenir, həm də uşaqlar üçün maraqlı oyuncaq kimi məşhurlaşdırıb.
Bu oyuncağın mənşəyi ilə bağlı bir maraqlı detal da var. Bəzi mənbələrə görə, iç-içə keçən fiqur ideyası Rusiyaya Yaponiyadan gəlmiş ola bilər; Savva Mamontovun çevrəsinə belə bir fiqurun gətirildiyi bildirilir. Bununla belə, tarixçilər bu mövzuda tam yekdil deyil və rus matryoşkasının birbaşa konkret yapon oyuncağından kopyalandığını sübut edən qəti dəlil olmadığını da vurğulayırlar.
Matryoşkaların üzərindəki bəzəklər isə tək bir üslubla məhdudlaşmır. Rusiyada onların bir neçə əsas rəngləmə məktəbi formalaşıb; ən məşhurlarından biri Sergiev Posad üslubudur və burada qızlar adətən baş örtüyü, sarafan və önlükdə təsvir olunur. Yəni bütün matryoşkaların üzərində eyni naxış olmur.
Mətnlərdə tez-tez matryoşka ilə birlikdə çəkilən xoxloma isə ayrıca bir rus xalq sənəti növüdür. Bu rəngkarlıq ənənəsi XVII əsrə gedib çıxır və əsasən Nijnı Novqorod bölgəsi ilə bağlıdır. Xoxloma üslubunda qara fon üzərində qırmızı, yaşıl və qızılı tonlarla giləmeyvə, yarpaq, çiçək, budaq, bəzən də quş və heyvan fiqurları işlənir. Bu motivlər bəzi matryoşkalarda da istifadə olunsa da, xoxloma bütün matryoşkaların məcburi bəzək üslubu deyil.
Bu gün matryoşka həm oyuncağın özündən daha artıq məna daşıyır. O, artıq sadəcə taxta fiqurlar dəsti deyil, rus dekorativ-tətbiqi sənətinin, ailə simvolikasının və xalq sənətinin ən tanınan vizual nişanlarından birinə çevrilib.
