1989-cu il fevralın 14-də İranın ali dini lideri Ayətullah Ruhullah Xomeyni hind əsilli britaniyalı yazıçı Salman Rüşdinin öldürülməsi ilə bağlı fətva verdi. Səbəb isə yazıçının böyük qalmaqal doğuran “Şeytan ayələri” (The Satanic Verses) romanı idi.
Salman Rüşdi 19 iyun 1947-ci ildə Hindistanın Bombey (indiki Mumbay) şəhərində biznesmen ailəsində dünyaya gəlib. 1961-ci ildə təhsil almaq üçün Böyük Britaniyaya yollanan Rüşdi, 1964-cü ildə Britaniya vətəndaşlığı alıb. O, Kembric Universitetinin tarix fakültəsini bitirib və sonradan dünya ədəbiyyatında tanınmış yazıçılardan birinə çevrilib.
1988-ci ildə Rüşdinin “Şeytan ayələri” romanı nəşr olunduqdan sonra bir sıra müsəlman ölkələrində kitabın dini dəyərləri təhqir etdiyi iddiası ilə kəskin etirazlar başladı. Bu gərginlik 1989-cu ilin fevralında kulminasiya nöqtəsinə çatdı.
14 fevral 1989-cu ildə İranın ali lideri Ayətullah Ruhullah Xomeyni Salman Rüşdinin öldürülməsi ilə bağlı fətva elan etdi. Fətva bütün müsəlmanlara ünvanlanmışdı və yazıçının öldürülməsi üçün pul mükafatı da təyin olunmuşdu. Başlanğıcda bu məbləğ 1 milyon dollar idi, lakin sonradan müxtəlif təşkilatlar tərəfindən artırıldı.
Yazıçının həyatına real təhlükə yarandığından Böyük Britaniyanın xüsusi xidmət orqanları onu ciddi mühafizə altına aldı. Rüşdi uzun müddət gizli şəkildə yaşamağa məcbur oldu və demək olar ki, ictimaiyyət qarşısına çıxmadı.
Bu hadisə bir sıra ölkələrdə geniş etirazlara səbəb oldu. Hindistan və digər müsəlman ölkələrində kütləvi aksiyalar keçirildi. Ən sərt etirazlar Pakistanda baş verdi. Etirazçılar yazıçının kitablarını yandırır, kitab mağazalarına və kitabxanalara hücum edirdilər.
“The Atlantic” jurnalının redaktoru Conatan Rauçun (Jonathan Rauch) yazdığına görə, etiraz aksiyaları yalnız Yaxın Şərq və Asiya ilə məhdudlaşmadı. Britaniya, Kaliforniya, Belçika, Norveç və İtaliyada da kitabxanalara hücumlar qeydə alındı.
Kitabın müxtəlif dillərə tərcüməsi ilə məşğul olan şəxslər də ciddi təhlükə ilə üzləşdi. Yapon tərcüməçi Hitoşi İqaraşi öldürüldü, norveçli və italyan tərcüməçilər isə hücumlara məruz qaldılar. Bəzi mənbələrə görə, bu qalmaqalla bağlı hadisələr nəticəsində ən azı 20-dən çox insan həyatını itirib.
Uzun illər davam edən diplomatik gərginlikdən sonra 1998-ci ildə İran hökuməti fətvanın icrasını dəstəkləmədiyini açıqladı və Böyük Britaniya ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində addım atdı.
“Şeytan ayələri” qalmaqalı müasir tarixdə söz azadlığı, dini həssaslıq və siyasi qarşıdurmaların kəsişdiyi ən böyük beynəlxalq mübahisələrdən biri kimi yadda qalıb.
