Amerikalı biokimyaçı Robert Meloun Bill Qeytsin fondunun dəstəklədiyi və malyariya daşıyan ağcaqanad populyasiyalarını azaltmaq üçün nəzərdə tutulan “gene drive” texnologiyasını sərt tənqid edib. Meloun bu texnologiyanın təbiətə buraxıldıqdan sonra nəzarətdən çıxaraq bütöv populyasiyalara yayılması və gözlənilməz ekoloji nəticələr yaratması təhlükəsinin olduğunu iddia edib.
MSNews.az xəbər verir ki, Melounun tənqid etdiyi texnologiya real elmi tədqiqat istiqamətidir. Qeyts Fondu malyariyanı yayan müəyyən ağcaqanad növlərinin sayını azaltmaq və ya onların xəstəliyi ötürmə qabiliyyətini aradan qaldırmaq məqsədilə “gene drive” araşdırmalarını maliyyələşdirdiyini açıq şəkildə bildirir.
“Gene drive” adi Mendel irsiyyətindən fərqli işləyir. Normal şəraitdə müəyyən gen variantının nəslə keçmə ehtimalı təxminən 50 faiz olduğu halda, CRISPR əsaslı “gene drive” həmin genetik xüsusiyyətin demək olar ki, bütün nəsillərə ötürülməsini təmin edə bilər. Nəticədə dəyişiklik bir populyasiyada nəsildən-nəslə sürətlə yayıla bilər.
Malyariya ilə mübarizədə araşdırılan variantlardan biri dişi ağcaqanadların reproduktiv qabiliyyətini azaltmaq, digəri isə nəsildə erkəklərin üstünlük təşkil etməsini təmin etməklə xəstəliyi yayan konkret ağcaqanad populyasiyalarını azaltmaqdır. Bill Qeyts hələ 2017-ci ildə fondun bu istiqamətdə tədqiqatları maliyyələşdirdiyini açıqlamışdı.
Meloun isə texnologiyanın məhz özünü yaymaq xüsusiyyətini əsas təhlükə hesab edir. Onun fikrincə, genetik dəyişiklik vəhşi populyasiyaya keçdikdən sonra onun coğrafi yayılmasını və uzunmüddətli ekoloji nəticələrini idarə etmək son dərəcə çətin ola bilər.
Bu narahatlıqların bir hissəsi elmi müzakirələrdə də mövcuddur. Lakin Melounun təqdim etdiyi kimi elmi ictimaiyyətin “gene drive heç vaxt laboratoriyadan çıxmamalıdır” mövqeyində yekdil olduğunu söyləmək düzgün deyil. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı genetik modifikasiya edilmiş ağcaqanadların potensial faydalarının araşdırılmasını dəstəkləyir və “gene drive” daxil olmaqla belə texnologiyalar üçün mərhələli sınaqlar, ekoloji risklərin qiymətləndirilməsi, etik nəzarət və yerli icmaların prosesdə iştirakını nəzərdə tutan çərçivə hazırlayıb.
ÜST eyni zamanda bu texnologiyaların etika, təhlükəsizlik, idarəetmə və ətraf mühitə təsirlə bağlı ciddi suallar yaratdığını qəbul edir. Buna görə laboratoriya nəticələrinin birbaşa genişmiqyaslı təbiət tətbiqinə keçirilməsi deyil, mərhələli qiymətləndirmə tələb olunur.
Mühüm məqam odur ki, Qeyts Fonunun dəstəklədiyi əsas “gene drive” layihələrində texnologiya hələ genişmiqyaslı şəkildə vəhşi təbiətə buraxılmayıb. Fond 2023-cü ildə “gene drive” ağcaqanadlarının yalnız qəfəs şəraitində Böyük Britaniya və İtaliyada sınaqdan keçirildiyini, gələcək sahə sınaqlarının isə tənzimləyici icazələrdən və yerli razılıqdan asılı olduğunu bildirirdi.
Məsələn, Burkina-Fasoda 2025-ci ildə həyata keçirilən kiçikmiqyaslı buraxılış “gene drive” texnologiyasına malik olmayan genetik modifikasiya edilmiş ağcaqanadlarla aparılmışdı. Bu fərq ictimai müzakirələrdə iki texnologiyanın bir-birinə qarışdırılmaması baxımından əhəmiyyətlidir.
