QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə MSNews.az-a açıqlamasında Ankarada keçirilən NATO sammitinin nəticələrini, alyansın Ukrayna-Rusiya müharibəsində mövqeyini və ABŞ-İran gərginliyində NATO-nun mümkün rolunu şərh edib.
NATO-nun rəsmi məlumatına görə, 7-8 iyul 2026-cı il tarixlərində Ankarada keçirilən sammitin əsas gündəmi müdafiə investisiyalarının artırılması, hərbi sənaye istehsalının gücləndirilməsi və Ukraynaya dəstəyin davam etdirilməsi olub.
Novruzəli Yusubzadənin sözlərinə görə, Ankara sammiti NATO-nun yeni mərhələyə keçidi baxımından əhəmiyyətlidir. Ekspert bu prosesi “NATO 3.0” anlayışı ilə izah edib:
“NATO-nun Türkiyə sammiti ‘NATO 3.0’ adlanır. Bildiyimiz kimi, NATO birinci mərhələni 1949-1990-cı illərdə Soyuq müharibə şəraitində, ikinci dövrünü isə 1990-2026-cı illər ərəfəsində ABŞ-nin ən güclü olduğu dövrdə keçirdi”.
Onun fikrincə, hazırkı mərhələdə alyansın qarşısında yeni geosiyasi reallıqlar dayanır. Çin faktorunun güclənməsi, Hind-Sakit okean hövzəsində yeni təhlükələrin meydana çıxması və Ukrayna müharibəsinin yaratdığı böhran NATO-nu daha çox Avropa mərkəzli təşkilata çevrilməyə məcbur edir.
“İndi isə Çinin yüksəlişi, Hind-Sakit okean hövzəsində yeni təhdidlərin yaranması, Ukrayna savaşının yaratdığı böhran kontekstində NATO daha çox ‘Avropalı’ təşkilat olmağa çalışır. Bu toplantının NATO-nun cənub qalası olan Türkiyədə keçirilmə məntiqi də bu oldu”, — deyə Yusubzadə bildirib.
Ekspert NATO Baş katibi Mark Rüttenin ABŞ-İran gərginliyi fonunda səsləndirdiyi fikirləri də şərh edib. Onun sözlərinə görə, Rütte alyans daxilində müxtəlif maraqları uzlaşdırmağa çalışan əsas fiqurlardan biridir:
“Mark Rütte NATO daxilində maraqları harmonizasiya etməyə çalışan önəmli fiqurdur. Ondan öncə biz NATO-nun dağılacağından danışsaq da, Rütte təşkilatın tək parça halda qalmasına nail oldu”.
Yusubzadə hesab edir ki, İranla bağlı sərt ritorika daha çox ABŞ-nin maraqlarına uyğun siyasi mesaj xarakteri daşıyır. Ekspert NATO-nun qurum olaraq İrana qarşı hərbi əməliyyata qoşulmasını real ssenari hesab etmir:
“İrana qarşı fikirləri əslində ABŞ-nin maraqlarına cavab verir. NATO-nun İrana müdaxiləsi həqiqətdən çox ritorikadır. Çünki təşkilatın əsas güclərindən Türkiyə, Fransa, Birləşmiş Krallıq bu əməliyyatlara qatılmaz”.
ABŞ-İran xəttində gərginliyin yenidən artması isə sammitin fonunda diqqət çəkən əsas mövzulardan biri olub. “Reuters”-in məlumatına görə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla müvəqqəti razılaşmanın “bitdiyini” bəyan edib və bu, diplomatik prosesin dalana dirənməsi kimi qiymətləndirilib.
Ukrayna məsələsinə gəlincə, QAFSAM eksperti Tramp administrasiyasının Kiyevə daha geniş dəstək verəcəyini gözləmir. Onun fikrincə, ABŞ Ukrayna savaşının maliyyə yükünü daha çox Avropanın üzərinə keçirməyə çalışır:
“Ukrayna məsələsində Trampın daha geniş yardımları fikrimcə, olmayacaq. Tramp Zelenskini görmək istəmədiyi üçün Zelenski düşük profilli qarşılandı”.
Yusubzadənin sözlərinə görə, “NATO 3.0” formatının əsas mahiyyəti də Avropanın bu müharibədə daha böyük maliyyə və hərbi yük götürməsidir:
“Məsələnin digər tərəfi isə NATO 3.0 formatı əslində elə Avropanın bu müharibəni maliyyələşdirməsini özündə ehtiva edir. Tramp istəyir ki, Avropa həm Ukraynanı maliyyələşdirsin, həm NATO-dan daha çox silah alsın, təbii ki, Amerikadan. Mümkündürsə, İranla müharibədə də tərəf olsun”.
Beləliklə, ekspertin yanaşmasına görə, Ankara sammiti NATO-nun yalnız təhlükəsizlik gündəmini deyil, həm də alyans daxilində yük bölgüsü, ABŞ-Avropa münasibətləri, Ukrayna savaşının maliyyələşdirilməsi və İran böhranı ilə bağlı yeni siyasi balans axtarışlarını ortaya qoyub.
