İran dövlət televiziyası Ekspertlər Şurasının bəyanatını canlı yayımda oxuyaraq ölkənin yeni ali dini liderinin seçildiyini elan edib. Rəsmi məlumata görə, ABŞ və İsrail zərbələri nəticəsində həlak olan ayətullah Əli Xameneyinin yerinə onun oğlu Müctəba Xameneyi ali dini lider vəzifəsinə seçilib.
Dövlət televiziyasının aparıcısı efirdə Ekspertlər Şurasının rəsmi bəyanatını səsləndirib. Bəyanatda bildirilir ki, ölkəyə qarşı davam edən müharibə şəraiti və Ekspertlər Şurası Katibliyinin ofislərinə edilən bombardman nəticəsində bir neçə əməkdaş və mühafizəçinin həlak olmasına baxmayaraq, rəhbərliyin seçilməsi prosesi dayandırılmayıb.
Bəyanatın oxunmasından sonra aparıcı emosional şəkildə “Allah-u əkbər” deyərək yeni liderin adını elan edib.
Müctəba Xameneyi kimdir?
56 yaşlı Müctəba Xameneyi İranın keçmiş ali dini lideri ayətullah Əli Xameneyinin oğludur. O, 8 sentyabr 1969-cu ildə İranın şimal-şərqində yerləşən Məşhəd şəhərində anadan olub və ailənin altı övladından ikincisidir.
Müctəba Xameneyi orta təhsilini Tehranda yerləşən “Ələvi” dini məktəbində alıb. İran mediasının məlumatına görə, o, 17 yaşında İran-İraq müharibəsi dövründə bir neçə dəfə qısa müddətli hərbi xidmət keçib. Səkkiz il davam edən bu müharibə İran hakimiyyətinin ABŞ və Qərbə qarşı geosiyasi yanaşmasını formalaşdıran əsas hadisələrdən biri hesab olunur.
1999-cu ildə o, dini təhsilini davam etdirmək üçün şiə teologiyasının əsas mərkəzlərindən sayılan Qum şəhərinə gedib. Maraqlıdır ki, həmin vaxta qədər o, ruhani geyimi geyinmirdi və təxminən 30 yaşında dini seminariyaya daxil olması bir çox müşahidəçilər tərəfindən qeyri-adi hal kimi qiymətləndirilmişdi. Şiə dini sistemində adətən belə təhsil daha erkən yaşlarda başlanır.
Hazırda Müctəba Xameneyi orta səviyyəli ruhani kimi tanınır. Bəzi analitiklərin fikrincə, bu fakt onun ali lider vəzifəsinə yüksəlməsi baxımından müəyyən mübahisələr yarada bilər.
Pərdəarxasında təsirli fiqur
Müctəba Xameneyi uzun illər İran siyasi həyatında kölgədə qalan, lakin pərdəarxasında ciddi təsirə malik olduğu iddia edilən fiqur kimi tanınıb. O, indiyədək rəsmi dövlət vəzifəsi tutmayıb, nadir hallarda ictimaiyyət qarşısında çıxış edib və mediaya müsahibə verməyib. Açıq mənbələrdə onun yalnız bir neçə foto və video görüntüsü mövcuddur.
2000-ci illərin sonunda “WikiLeaks” tərəfindən yayımlanan ABŞ diplomatik teleqramlarında Müctəba Xameneyi “rəsmi ruhanilərin arxasındakı hakimiyyət” kimi təsvir olunurdu. “Associated Press” agentliyinin məlumatına görə, İran hakimiyyət dairələrində onu “qabiliyyətli və qətiyyətli” şəxs kimi qiymətləndirənlər də var.
Mübahisəli varislik məsələsi
Onun ali dini lider seçilməsi İran daxilində və beynəlxalq aləmdə müzakirələrə səbəb ola bilər. 1979-cu ildə İslam İnqilabından sonra yaradılan İran İslam Respublikasının ideologiyasına görə ali lider irsi qaydada deyil, dini nüfuz və liderlik keyfiyyətlərinə əsaslanaraq seçilməlidir.
Maraqlıdır ki, Ekspertlər Şurasının üzvlərindən biri iki il əvvəl ayətullah Əli Xameneyinin oğlunun gələcəkdə bu vəzifəyə namizəd göstərilməsi ideyasına qarşı olduğunu bildirmişdi. Lakin Xameneyi özü bu mövzuda heç vaxt açıq açıqlama verməmişdi.
Son günlər İran hakimiyyətinə yaxın bəzi media və rəsmilərin Müctəba Xameneyini “ayətullah” tituluyla təqdim etməyə başlaması diqqət çəkir. Analitiklər hesab edirlər ki, bu addım onun dini statusunu yüksəltmək və ali lider vəzifəsinə daha uyğun namizəd kimi göstərmək məqsədi daşıya bilər.
Keçmiş seçkilərlə bağlı ittihamlar
Müctəba Xameneyinin adı ilk dəfə geniş ictimaiyyətin diqqətinə 2005-ci il prezident seçkiləri zamanı düşmüşdü. Həmin seçkilərdə mühafizəkar siyasətçi Mahmud Əhmədinejad qalib gəlmişdi.
Reformist namizəd Mehdi Kərrubi o dövrdə ayətullah Əli Xameneyiyə ünvanladığı açıq məktubda Müctəbanı seçki prosesinə müdaxilə etməkdə ittiham etmişdi. Onun iddiasına görə, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu və “Bəsic” qüvvələri vasitəsilə dini qruplara maliyyə paylanaraq Əhmədinejadın qələbəsinə dəstək verilib.
2009-cu ildə Əhmədinejadın yenidən prezident seçilməsi ölkə üzrə geniş etirazlara səbəb olmuş və hadisələr “Yaşıl hərəkat” adı ilə tarixə düşmüşdü. Həmin etirazlar zamanı bəzi nümayişçilər Müctəba Xameneyinin gələcəkdə atasının yerinə ali lider olmasına qarşı şüarlar səsləndirmişdilər.
O dövrdə daxili işlər nazirinin müavini olmuş Mustafa Taczadə seçkilərin nəticələrini “seçki çevrilişi” adlandırmış və sonradan yeddi il həbsdə qaldığını bildirərək bunun “birbaşa Müctəba Xameneyinin istəyi ilə” baş verdiyini iddia etmişdi.
İran üçün yeni mərhələ
Müctəba Xameneyinin ali dini lider seçilməsi İranın siyasi sistemində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Analitiklər hesab edirlər ki, bu qərar həm ölkədaxili siyasi balanslara, həm də İranın regional və qlobal siyasətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Xüsusilə, ABŞ və İsraillə artan gərginlik fonunda Tehran rəhbərliyində baş verən bu dəyişiklik Yaxın Şərqdəki geosiyasi proseslərin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas faktorlardan biri kimi dəyərləndirilir.
