Çində təxminən 9 il polis kimi xidmət etmiş Çjan Yabo Sincanda uyğurlara qarşı kütləvi saxlanılma, məcburi əmək və total nəzarət sisteminin necə işlədiyinə dair geniş ifadələr verib. Onun sözlərinə görə, böyük “yenidən tərbiyə” düşərgələrinin görünürlüğü azalsa da, nəzarət və məcburetmə mexanizmləri başqa formalarda davam edir.
MSNews.az xəbər verir ki, “Foreign Policy” Çjanın təqdim etdiyi sənədlər, fotolar və xidmət tarixçəsi əsasında onun 2014–2023-cü illərdə Xotan və Aksu da daxil olmaqla Sincanın müxtəlif bölgələrində işlədiyini yazır. O, 2025-ci ilin avqustunda Avropaya səfər zamanı Almaniyada qalaraq siyasi sığınacaq istəyib.
Çjanın ifadəsinə görə, 2014–2017-ci illərdə o, uyğur məhbusların müxtəlif həbsxana və saxlanma müəssisələri arasında köçürülməsində iştirak edib. O, həmin dövrdə kütləvi saxlanılmalar, həddindən artıq dolu həbs yerləri və zorakılıq halları gördüyünü bildirib. Çjan öz xidmət etdiyi ərazilərdən birində yetkin əhalinin təxminən 25 faizinin “yenidən tərbiyə” düşərgələrinə göndərildiyini təxmin edib. Bu rəqəm onun lokal müşahidəsinə əsaslanır və bütün Sincana şamil edilmir.
2018–2020-ci illərdə isə Çjan dövlət tərəfindən təşkil olunan əmək köçürmələri çərçivəsində uyğurların pambıq yığımına aparılmasına nəzarət etdiyini deyib. Onun sözlərinə görə, işçilərin şəxsiyyət sənədləri götürülür, ərazini tərk etmələrinin qarşısı polis postları ilə alınır və onlar uzun iş günlərinə cəlb edilirdilər. “Victims of Communism Memorial Foundation” onun ifadəsində 10 saatlıq iş günlərinin qeyd olunduğunu bildirir.
Çjanın sözlərinə görə, sonrakı mərhələdə nəzarət daha çox gündəlik həyatın izlənməsinə yönəlib. Polis əməkdaşları “ideoloji təhlükə” hesab edilə biləcək davranışları aşkar etmək üçün ev təsərrüfatlarını yoxlamalı, avtomatlaşdırılmış sistemlərdən gələn siqnalları araşdırmalı idilər.
“Foreign Policy” yazır ki, Çjanın ifadəsinə əsasən, evdə elektrik istifadəsinin qəfil artması, fərdi idmanla məşğul olmaq, Qurana sahib olmaq, saqqal saxlamaq, spirtli içkidən imtina etmək və evdə namaz qılmaq kimi davranışlar əlavə yoxlamaya səbəb ola bilirdi.
Çjan həmçinin 2023-cü ildən etibarən qısamüddətli saxlanılmaların və əmək proqramlarına məcburi cəlbetmənin daha geniş istifadə edildiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, dövlətin müəyyən etdiyi iş yerlərinə getməkdən imtina edən şəxslər “itaətsizlik” və ya “ideoloji problem” kimi qiymətləndirilə və 15 günədək saxlanıla bilərdilər.
Çin hakimiyyəti isə bu təsvirləri rədd edir. Pekin bildirir ki, Sincandakı peşə təhsili mərkəzləri terrorizm və ekstremizmlə mübarizə məqsədi daşıyıb və bütün iştirakçılar hələ 2019-cu ildə proqramları başa vurublar. Çin tərəfi məcburi əmək və kütləvi repressiya ilə bağlı ittihamları “əsassız” adlandırır.
BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığı isə 2022-ci ildə yayımladığı hesabatda Sincanda uyğurlar və digər əsasən müsəlman azlıqlara qarşı genişmiqyaslı və əsassız saxlanılmalarla bağlı ciddi insan hüquqları pozuntuları müəyyən etdiyini bildirmişdi.
