Yaxın Şərqdə gərginliyin pik həddə çatdığı bir vaxtda İran ətrafında baş verən hərbi-siyasi proseslər regionun gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Əməliyyatın nəticələri, post-Xamenei mərhələsinin mümkün ssenariləri və bu dəyişikliklərin həm regiona, həm də Cənubdakı soydaşlarımıza təsiri xüsusi maraq kəsb edir. MSNews.az bu sualları siyasi araşdırmaçı Kamran Sultanlıya və QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadəyə ünvanlayıb.
“Sistem çökə bilməz, amma dəyişə bilər” – Kamran Sultanlı
Kamran Sultanlının sözlərinə görə, Şərq siyasi mədəniyyətində, xüsusilə teokratik sistemlərdə lider sadəcə vəzifə sahibi deyil, legitimliyin əsas qaynağıdır. Onun fikrincə, 30 ildən artıq müddətdə sistemi bir arada saxlayan mərkəzi fiqurun səhnədən getməsi hakimiyyət daxilindəki qanadlar – mühafizəkarlar, radikallar və hərbiləşmiş bürokratiya arasında balansın pozulması riskini artırır.
Bununla belə, Sultanlı vurğulayır ki, İran digər Yaxın Şərq ölkələrindən fərqli olaraq hakimiyyət ötürülməsi üçün institutlaşmış mexanizmə malikdir. Onun sözlərinə görə, ali rəhbəri seçmək hüququna malik Ekspertlər Şurası hüquqi davamlılığı təmin edir. Paralel olaraq SEPAH-ın dövlət içindəki hərbi-iqtisadi gücü keçid dövründə sistemin fiziki təhlükəsizliyini və idarəetməni nəzarətdə saxlamaq imkanına malikdir.
Ekspert hesab edir ki, sistemin ani və total çöküş ehtimalı zəifdir, lakin transformasiya qaçılmaz görünür. Yeni rəhbərin əvvəlki lider qədər xarizmatik olmaması “Vəlayəti-fəqih” ideologiyasının zəifləməsinə və dövlətin daha çox hərbi-bürokratik modelə doğru sürüşməsinə səbəb ola bilər. Onun fikrincə, lider boşluğu uzun müddətdir yığılan sosial-iqtisadi narazılıqlar üçün də pəncərə aça bilər.
Sultanlı qeyd edir ki, İranın dövlət institutu – bürokratiya və ordu – dərhal çökmənin qarşısını almaq üçün kifayət qədər güclüdür. Lakin sistem mahiyyətini dəyişə bilər. O əlavə edir ki, real çöküş üçün xalq üsyanı, sistem böhranı, xarici quru müdaxiləsi və ordunun mövqeyinin dəyişməsi kimi faktorlar lazımdır və hazırda bunlar müşahidə olunmur.
Cənubdakı soydaşlarımızla bağlı suala cavabında Sultanlı bildirir ki, mümkün “Suriya ssenarisi” bölgə üçün ciddi məsuliyyət yarada bilər. Onun fikrincə, İran tarixən dini faktor üzərində birləşdirici model qurub və bu çərçivə zəiflədiyi halda etnik millətçiliyin artması və vətəndaş qarşıdurması riski yüksələ bilər. Lakin o, sistemin hələ bu həddə çatmadığını düşünür.
“ABŞ-nin maksimum 60 günü var” – Novruzəli Yusubzadə
QAFSAM eksperti Novruzəli Yusubzadə əməliyyatın davam etmə perspektivini bir neçə ssenari üzrə qiymətləndirir. Onun sözlərinə görə, ABŞ-İsrail tandemi üçün arzuolunan variant əməliyyatın iki həftədən az davam etməsidir, çünki uzunmüddətli qarşıdurma strateji ehtiyatların tükənməsi riski yarada bilər.
Yusubzadə ABŞ-da 1973-cü ildə qəbul edilmiş “Müharibə Öhdəlikləri Qanunu”na istinad edərək bildirir ki, prezident Konqresin icazəsi olmadan maksimum 60 gün hərbi əməliyyat apara bilər. Bu müddətdən sonra Konqres razılıq verməzsə, qüvvələrin geri çəkilməsi tələb olunur. Onun fikrincə, İran da bu məhdudiyyəti nəzərə alaraq qarşıdurmanı zaman baxımından uzatmağa çalışa bilər və strateji resurslarını mərhələli şəkildə istifadə edə bilər.
Ekspert əlavə edir ki, müharibənin uzanması ABŞ üçün hərbi itkilərin artmasına, İsraildə gündəlik həyatın pozulmasına və regional münaqişə riskinin genişlənməsinə səbəb ola bilər.
Post-Xamenei mərhələsinə gəldikdə isə Yusubzadə hesab edir ki, lider dəyişikliyindən asılı olmayaraq SEPAH-ın dövlət daxilində rolu daha da güclənəcək. Onun fikrincə, bu, müharibənin uzanmasına və İran tərəfindən regional miqyasda yeni gərginliklərin yaradılmasına cəhdlərin artmasına gətirə bilər.
Cənubdakı soydaşlarımızla bağlı suala cavabında Yusubzadə qeyd edir ki, tarixən İran dövlətçiliyinin əsas dayaqlarından biri olublar və bu gün də dövlətin qorunması onlar üçün prioritet məsələdir. Onun fikrincə, xarici müdaxilə yolu ilə keçmiş monarxiyanın bərpası geniş qəbul olunmayacaq və dövlət strukturu geri dönməz şəkildə aşınmadıqca əhalinin böyük hissəsi mövcud dövlətçiliyi dəstəkləyəcək.
Nəticə
Ekspertlərin ortaq qənaətinə görə, İranın dərhal və tam süqutu real görünmür. Lakin həm hərbi əməliyyatların uzanması, həm də post-liderlik mərhələsində güc balansının dəyişməsi ölkənin daxili strukturunda və regionun təhlükəsizlik arxitekturasında ciddi transformasiyalara yol aça bilər. Qarşıdakı mərhələ yalnız İran üçün deyil, bütün Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz üçün həssas və həlledici dövr kimi qiymətləndirilir.
