Türkiyə mediasında “dənizin dibindən 2 min illik kompüter çıxdı” başlığı ilə təqdim olunan obyekt əslində yeni tapıntı deyil, uzun illərdir elm dünyasının diqqət mərkəzində olan məşhur Antikitera mexanizmidir. Bu artefakt 1901-ci ildə Yunanıstanın Antikitera adası yaxınlığında batmış gəmidə aşkarlanıb və eramızdan əvvəl II əsrə aid edilir.
Alimlər Antikitera mexanizmini dünyanın məlum olan ən qədim analoq kompüteri hesab edirlər. Bürünc dişli çarxlardan ibarət bu əl ilə işlədilən qurğu Günəşin, Ayın və bəzi planetlərin mövqelərini hesablamaq, eləcə də tutulmaları qabaqcadan göstərmək üçün istifadə olunub. “Nature”-da dərc olunmuş araşdırmada qeyd edilir ki, bu cihaz elmi nəzəriyyələrin mexanikləşdirilmiş ilk hesablama alətlərindən biri sayılır.
“Sözcü”-də yenidən gündəmə gətirilən əsas yenilik isə 2024-cü ildə Qlazqo Universitetinin alimlərinin apardığı tədqiqatla bağlıdır. Həmin araşdırmada qravitasiya dalğalarının analizində istifadə olunan statistik üsullar Antikitera mexanizminin təqvim halqasına tətbiq edilib və halqada böyük ehtimalla 354 və ya 355 dəlik olduğu müəyyənləşdirilib. Bu da cihazın 365 günlük Misir günəş təqvimi yox, yunan ay təqvimi ilə işlədiyinə dair ehtimalı xeyli gücləndirib.
Araşdırmanın başqa diqqətçəkən nəticəsi onun istehsal dəqiqliyi ilə bağlıdır. Qlazqo Universitetinin məlumatına görə, halqadakı deşiklərin yerləşməsində orta radial fərq cəmi 0,028 millimetr olub. Bu isə antik yunan ustalarının müasir ölçü avadanlığı olmadan son dərəcə yüksək dəqiqliklə işlədiyini göstərir.
Başqa sözlə, burada söhbət dənizdən indi çıxarılan yeni “kompüter”dən yox, 1901-ci ildə tapılmış və 2024-cü il araşdırması sayəsində funksiyası daha dəqiq anlaşılan Antikitera mexanizmindən gedir. 2026-cı ildə “Popular Mechanics” də bu mövzunu yenidən qabardaraq vurğulayıb ki, son səs-küylü məqalələrin mərkəzində məhz həmin əvvəlki elmi nəticələr dayanır.
