1979-cu ilin dərsləri unudulub – Britaniya tolerantlıqla təslimiyyət arasındakı xətti itirir.
1979-cu ilin kölgəsi yenidən Avropada dolaşır
Böyük Britaniyada son aylarda baş verən ictimai gərginliklər, xüsusilə Londonun Şərq bölgəsindəki Whitechapel hadisəsi, ölkənin ideoloji təməlləri üzərində yeni bir mübahisə alovlandırıb. Məsələ təkcə küçə etirazları və ya təhlükəsizlik məsələləri deyil — bu, Qərb sivilizasiyasının öz dəyərləri ilə münasibətində yaranan ciddi ziddiyyətin göstəricisidir.
Britaniya mediasında yayılan analitiklərdən biri, hadisələri 1979-cu il İran inqilabı ilə müqayisə edərək xəbərdarlıq edir: “O vaxt sol qüvvələr siyasi islamı öz məqsədlərinə alət etməyə çalışdılar, bu gün isə eyni oyun Londonda təkrarlanır.”
Tarix dərsi: İranda necə başladı
1979-cu ildə şah rejiminə qarşı birləşən İran solçuları və islamçılar, əvvəlcə ortaq düşmənə qarşı mübarizədə birləşmişdilər. Onların məqsədi monarxiyanı devirmək, Qərb təsirindən azad olmaq idi.
Lakin hadisələr solun gözlədiyi kimi nəticələnmədi. İslam inqilabının liderləri — Ayətullahlar — müvəqqəti tərəfdaşları olan sol qüvvələri bir-bir sıradan çıxardılar və teokratik diktatura quruldu.
Bu hadisə, XX əsr siyasi tarixində ideoloji sadəlövhlük nümunəsi kimi qaldı. İndi oxşar təhlükə Qərbin özündə – Britaniyada yenidən formalaşır.
Whitechapel: “Biz eyni tərəfdəyik” illüziyası
Londonda UKIP partiyasının etiraz aksiyası təhlükəsizlik səbəbilə qadağan olundu. Polis qərarını “yerli müsəlman icmasının reaksiyası” ilə izah etdi. Bu, hüququn tətbiqində bərabərlik prinsipinə kölgə salan qərar idi.
Qısa məlumat:
Whitechapel, Londonda, şəhərin şərq hissəsində yerləşən çoxmədəniyyətli bir rayondur. Tarixən işçi sinfinin, immiqrant icmalarının və xüsusilə Banqaladeş mənşəli müsəlman əhalinin daha çox yaşadığı ərazidir. Bu bölgə uzun illərdir Britaniyada sosial bərabərsizlik, dini kimlik, “islamofobiya” və “radikalizm” kimi mövzuların mərkəzində dayanır. 2024–2025-ci illərdə (xüsusən, 2024-cü ilin oktyabr və 2025-ci ilin fevral aylarında) Londonda müxtəlif ictimai gərginliklər zamanı Whitechapel və Tower Hamlets bölgələrində bəzi hadisələr yaşanıb. Belə ki, sağçı UKIP və ya digər millətçi qruplar bölgədə mitinq keçirmək istəmişdi. Məqsəd, “radikal islamçılığa qarşı etiraz” idi. Polis həmin mitinqi təhlükəsizlik səbəbilə ləğv etdi, çünki ərazi “yerli müsəlman icması ilə toqquşma riski” daşıyırdı.
Aksiya zamanı küçələrdə maskalı gənclər “Allahu Əkbər” şüarları səsləndirərək “icmamızı müdafiə edəcəyik” çağırışları edirdilər. Bu zaman bir sol fəal meqafonla onlara müraciət etdi:
“Biz eyni tərəfdəyik, qardaşlar!”
Cavab isə dərhal gəldi: “Xeyr, biz eyni tərəfdə deyilik.”
Bu qısa dialoq, Britaniya solunun qarşısında duran ideoloji reallığı açıq şəkildə göstərir. Siyasi islam, “mübariz yoldaş” kimi deyil, öz ideologiyasına yad olan bir qüvvə kimi solun romantik təsəvvürlərini alt-üst edir.
Qorxu siyasəti və susdurulan dəyərlər
Məqalənin əsas vurğusu budur ki, Britaniya dövlət strukturları “İslamofobiya” damğasından qorxaraq öz prinsiplərini itirirlər.
Söz azadlığı, hüququn bərabər tətbiqi, ictimai təhlükəsizlik – hamısı “ictimai harmoniya” naminə kompromisə gedilir. Nəticədə, “HƏMAS terror təşkilatıdır” plakatı daşıyanlar saxlanılır, Davud ulduzu “provokativ simvol” sayılır, zorakılığa çağıran radikallar isə cəzasız qalır.
Bu vəziyyət tədricən hüququn mahiyyətini dəyişir: qanun qorxudan yön alan, ədalət isə balanslı qərar deyil, siyasət alətinə çevrilir.
İdeoloji korluq və “müttəfiq” yanılması
Britaniya solunun əsas səhvi — radikal islamçılara “ortaq sosial təbəqənin” təmsilçiləri kimi baxmasıdır. Onlar düşünürlər ki, bu qruplar “sağçı irqçiliyə qarşı” mübarizədə təbii müttəfiqdir. Lakin gerçək fərqlər aydındır: sol liberalizm sekulyar, fərdi azadlığa əsaslanır, siyasi islam isə dini qayda və kollektiv itaət üzərində qurulub.
Bu iki dünyagörüşün kəsişməsi yalnız taktiki, lakin heç vaxt stratejik ola bilməz. İran solunun faciəsi də məhz buradan başlamışdı – onlar ideoloji fərqi görmədilər, yalnız ortaq düşmənə fokuslandılar.
Britaniya üçün xəbərdarlıq
Bu gün Böyük Britaniya, demək olar ki, öz demokratik dəyərləri ilə ziddiyyətə düşən tolerantlıq siyasətinin əsirinə çevrilib.
Dövlət və media “sakitlik naminə” təhlükəli ritorikaları görməzlikdən gəlir, universitetlərdə və ictimai müzakirələrdə özünü senzura mədəniyyəti formalaşır.
Müəllifin xəbərdarlığı açıqdır:
“İranın solu səhər teokratik bir rejimdə oyandı. Britaniyanın solu isə, əgər bu kursu davam etdirsə, eyni səhər öz dəyərlərinin tabutuna şahidlik edəcək.”
Bu məsələ təkcə Britaniyanın daxili gərginliyi deyil — bu, Qərb liberalizminin öz ideoloji sərhədlərini itirməsinin əlamətidir. Çoxmədəniyyətlilik və dözümlülük, əsas dəyərlərin müdafiəsindən imtina edildiyi anda, öz-özünü təkzib edən bir sistemə çevrilir.
Həqiqi demokratiya yalnız fərqli mədəniyyətləri qəbul etməklə deyil, universal prinsipləri qorumaqla yaşaya bilər. Əks halda, “İran sindromu” təkcə Yaxın Şərqin deyil, Qərbin gələcəyinin də faciəsinə çevrilə bilər.
