Türkiyə mediasında BMT Baş Assambleyasında İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndəsinin zalda qalması ətrafında yaranan müzakirələr Bakı-Ankara münasibətlərində informasiya siyasəti ilə bağlı yeni suallar yaradıb. Siyasi araşdırmaçı Asif Nərimanlı hesab edir ki, məsələni yalnız ayrı-ayrı media qurumlarının mövqeyi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil.
MSNews.az xəbər verir ki, Nərimanlı Türkiyənin müəyyən media və sosial şəbəkə seqmentlərində Azərbaycana qarşı formalaşan yanaşmanın uzun müddətdir davam etdiyini bildirərək rəsmi Ankaranın buna münasibətini əsas müzakirə mövzularından biri hesab edir.
Sentyabrın 24-də Netanyahu BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında çıxış edərkən təxminən 70 ölkənin nümayəndələri zalı tərk edib və ya çıxışda iştirak etməyiblər. Anadolu Agentliyinin sonradan yayımladığı siyahıda Azərbaycan, Qazaxıstan, BƏƏ və bir sıra digər dövlətlərin nümayəndələrinin zalda qaldığı göstərilib.
Hadisədən sonra Türkiyənin bir sıra media resurslarında Azərbaycanın mövqeyinə dair sərt materiallar yayımlanıb. Azərbaycanda isə bu təqdimatın Bakının xarici siyasət mövqeyini təhrif etdiyi barədə müxtəlif reaksiyalar olub.
Nərimanlının fikrincə, əsas sual ayrı-ayrı xəbərlərdən daha genişdir:
“Bir sual açıq olaraq qalır: rəsmi Ankaranın susması ‘razılıq əlamətidir’, yaxud bu kampaniyanın benefisiarı Türkiyə hakimiyyətidirmi?”
Siyasi araşdırmaçı bu qənaətini kampaniyanın davamlı xarakter daşıması, hakimiyyətə yaxın hesab etdiyi media və siyasi çevrələrin də prosesdə iştirak etməsi və rəsmi səviyyədə açıq müdaxilənin görünməməsi ilə əsaslandırır.
Nərimanlı hesab edir ki, Türkiyədə dövlət və hakimiyyət üçün həssas hesab edilən məsələlərdə informasiya məkanına reaksiya imkanlarının olması fonunda Azərbaycanla bağlı materialların davam etməsi Bakıda suallar yaradır.
“Ankaranın səssizliyi kampaniyanın qarşısını almaq iqtidarında olmaması yox, maraqlı olması kimi görünür. Və bu, Azərbaycan cəmiyyətində haqlı suallar yaradır: Türkiyədə bizi nə hesab edirlər?”
“Müttəfiqlik diktə münasibəti deyil”
Nərimanlının təhlilində ikinci əsas xətt Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət aparmaq hüququ ilə bağlıdır. Onun fikrincə, strateji müttəfiqlik tərəflərdən birinin digərinin üçüncü ölkələrlə münasibətlərini müəyyənləşdirməsi anlamına gəlməməlidir.
“Türkiyənin maraqları olduğu kimi, Azərbaycanın da maraqları var. Rəsmi Bakı milli maraqlarına uyğun müstəqil siyasətin aparılmasında diktəni qəbul etməyib, hətta bu, qardaş ölkədən olsa belə”.
Araşdırmaçı hesab edir ki, münasibətlər yalnız emosional “qardaşlıq” anlayışı üzərində deyil, qarşılıqlı milli maraqlar və bərabərlik prinsipi əsasında qurulmalıdır.
“Strateji müttəfiqlik tərəflər arasında bərabərlik işarəsi qoyur. Türkiyə müttəfiqliyi diktə kimi anlayırsa, bu, münasibətlərin mahiyyəti ilə bağlı ciddi sual yaradır”, – Nərimanlı bildirib.
Azərbaycan və Türkiyə 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə münasibətlərini rəsmən müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırıblar. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də 2026-cı ildə Türkiyəni Azərbaycanın müttəfiqi və qardaş ölkəsi adlandıraraq, eyni zamanda İsraillə münasibətlərin dostluq xarakteri daşıdığını bildirib.
İsrail məsələsi və ticarət mübahisəsi
Nərimanlı Türkiyə mediasında Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinə görə tənqid olunmasını ayrıca ziddiyyət hesab edir və Ankara-Təl-Əviv iqtisadi əlaqələrini misal çəkir.
Türkiyə 2 may 2024-cü ildə İsraillə bütün birbaşa idxal və ixrac əməliyyatlarını dayandırdığını rəsmi şəkildə açıqlayıb. 2023-cü ildə iki ölkə arasında ümumi ticarət dövriyyəsi təxminən 6,8 milyard dollar idi.
Bununla yanaşı, UN Comtrade məlumatlarına əsaslanan hesabatlarda 2024-cü ildə İsrailin Türkiyə mənşəli 2,86 milyard dollarlıq mal idxal etdiyi və Türkiyənin İsrailin beşinci böyük təchizatçısı kimi qeydə alındığı bildirilir.
Ankara isə bu rəqəmlərin Türkiyənin embarqodan sonra İsraillə birbaşa ticarətinin davam etdiyini göstərməsi ilə razılaşmır. Türkiyə rəsmilərinin mövqeyinə görə, mayın 2-dən İsraillə birbaşa ticarət tam dayandırılıb, Fələstin ərazilərinə göndərilən mallar isə coğrafi səbəblərdən İsrail limanlarından keçir və İsrail statistikası bunların bir hissəsini öz idxalı kimi qeydə ala bilər.
Nərimanlı isə bu ziddiyyəti Azərbaycanın İsraillə əlaqələrinə yönələn tənqidlərin fonunda qabardır:
“Azərbaycanda bütün bunların dilə gətirilməməsi bilmədiyimizdən deyil”.
Onun fikrincə, Türkiyədə Azərbaycanın İsraillə münasibətlərinin davamlı şəkildə hədəfə çıxarılması iki ölkənin ictimai rəyi arasında lazımsız qarşıdurma yarada bilər.
“Susmağımız bilməməyimiz demək deyil”
Nərimanlı Azərbaycan tərəfinin Türkiyə daxilindəki mübahisələrə uzun müddət sərt ictimai reaksiya verməməsinin zəiflik kimi qəbul edilməməli olduğunu düşünür.
“Susmağımız bilməməyimiz, yaxud çəkinməyimiz demək deyil”.
Onun fikrincə, media və sosial şəbəkələrdə Azərbaycan xalqı, dövləti və rəhbərliyinə qarşı təhqir və təhdid xarakterli ritorikanın genişlənməsi qarşılıqlı ictimai münasibətləri zədələyə bilər.
Azərbaycanın Media və Yayım Şurası da sentyabrın 26-da Türkiyənin informasiya məkanında Azərbaycanla bağlı “əsassız və qərəzli iddiaların” yayılmasının narahatlıq yaratdığını açıqlayıb və belə kampaniyalara qarşı tədbirlərin görülməməsini “təəssüfdoğurucu və qəbuledilməz” adlandırıb.
Nərimanlı hesab edir ki, müzakirənin əsas mahiyyəti Türkiyə-Azərbaycan strateji tərəfdaşlığının pozulması deyil, bu münasibətlərdə bərabərlik prinsipinin qorunmasıdır.
“Qardaşlıq hüququ münasibətlərdə bərabərlik işarəsinin götürülməsi, yaxud diktə etmək haqqının verilməsi demək deyil”.
Siyasi araşdırmaçının qənaətinə görə, Türkiyə mediasında Azərbaycana qarşı kampaniyaların davam etməsi ictimai rəydə iki ölkə arasındakı münasibətlərə dair şübhələri gücləndirə bilər. Onun yanaşmasına görə, bunun qarşısının alınması üçün Bakı və Ankara münasibətlərdə qarşılıqlı maraqları, suveren xarici siyasət hüququnu və informasiya məkanında məsuliyyəti əsas götürməlidir.
