Yaxın Şərqdə dördüncü həftəsinə girən müharibə fonunda ABŞ və İran arasında həm hərbi təzyiq, həm də ehtiyatlı diplomatik siqnallar eyni vaxtda güclənir. Donald Tramp son çıxış və açıqlamalarında İranın “sülh istədiyini” və “əsas razılaşma nöqtələrinin” mövcud olduğunu desə də, bunu sərt ultimatumla müşayiət edib: əgər razılaşma alınmasa, ABŞ zərbələri davam etdirəcək.
“Reuters” yazır ki, Tramp martın 23-də bildirib ki, ABŞ və İran arasında bazar günü danışıqlar aparılıb, bu təmaslar davam etməlidir və elə buna görə ABŞ İranın enerji infrastrukturuna planlaşdırılan bəzi hücumları beş gün təxirə salıb.
Trampın təsdiqlənmiş mövqeyində üç əsas xətt görünür: İranın nüvə silahına sahib olmaması, uran zənginləşdirməsinin dayandırılması və Hörmüz boğazının yenidən açılması.
“Wall Street Journal”-ın canlı yayımında və “Reuters” materiallarında göstərilir ki, Tramp ABŞ-ın tələblərinin dəyişmədiyini deyib və Tehranla razılaşmanın əsas şərti kimi nüvə proqramı üzrə maksimal məhdudiyyətləri önə çəkib. O, danışıq prosesində Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin rol oynadığını da bildirib.
Tramp danışıq olduğunu deyir, İran bunu rədd edir, ABŞ enerji obyektlərinə zərbələri müvəqqəti saxlayıb, amma hərbi kampaniyanı tam dayandırmayıb.
Tehran isə açıq şəkildə bildirir ki, Vaşinqtonun diktə etdiyi formada danışıq masasına gəlməyəcək. “Reuters”, “AP” və digər mənbələr göstərir ki, İran rəsmiləri ABŞ-la birbaşa danışıqlar aparıldığını rədd edir, amma vasitəçilər üzərindən mesaj mübadiləsinin getdiyi barədə məlumatlar artır. “Al Jazeera”ya danışan yüksək rütbəli iranlı rəsmi bildirib ki, Trampın “şərt və son tarix müəyyən etmək hüququ yoxdur” və əlaqələr Misir ilə Türkiyə vasitəsilə aparılır; Tehran isə kompensasiya və “təcavüzün rəsmi tanınması” kimi tələblərdən geri çəkilmir.
İranın şərtləri barədə Qərb mediasında yayılan məlumatlar da bunu göstərir. “Wall Street Journal” və “Washington Post”-un xülasələrinə görə, Tehran və ona yaxın dairələr mümkün deeskalasiya üçün bir neçə sərt şərt irəli sürür: gələcək hücumların dayandırılacağına təminat, dəyən ziyana görə kompensasiya, sanksiyaların ləğvi, ABŞ-ın Fars körfəzi hərbi mövcudluğunun azaldılması və regiondakı bəzi zərbələrin dayanması. Bu tələblərin hamısının rəsmi vahid paket kimi qəbul edildiyi təsdiqlənməyib, amma danışıqların niyə çətin getdiyini aydın göstərir.
İran daxilindən gələn bəyanatlar da sərt xəttin davam etdiyini göstərir. SEPAH-ın keçmiş komandiri Möhsen Rezayi açıq şəkildə bildirib ki, müharibə yalnız İranın bütün itkilərinə görə kompensasiya alacağı, sanksiyaların qaldırılacağı və ABŞ-ın qarışmama zəmanəti verəcəyi halda bitə bilər. “Reuters” martın 22-də SEPAH-ın ayrıca xəbərdarlığını da yayıb: əgər ABŞ İranın enerji obyektlərinə zərbə endirsə, Tehran Hörmüz boğazını tam bağlaya bilər. Bu da göstərir ki, İran diplomatik siqnal versə belə, paralel olaraq maksimal təzyiq ritorikasını saxlayır.
Buna baxmayaraq, pərdəarxası təmaslarla bağlı məlumatlar dayanmayıb. “Reuters”, “Guardian” və digər mənbələr yazır ki, vasitəçilik kanallarında Pakistanın adı daha çox çəkilir. “Guardian”-ın məlumatına görə, Pakistan ordusunun baş komandanı Asim Munir Trampla telefon danışığı aparıb və İslamabad mümkün görüş məkanı kimi müzakirə olunur. “Financial Times”-a istinadən yayılan xəbərlərdə də Pakistanın Vaşinqton və Tehran arasında əsas vasitəçilərdən biri kimi önə çıxdığı bildirilir. Amma Ağ Ev hələlik mümkün rəsmi görüşü təsdiqləməyib.
İsrail mediasında əlavə olaraq Abbas Araqçi ilə Stiv Uitkoff arasında telefon danışığı, hətta Kuşnerin də prosesə qoşulması barədə iddialar yayılıb. Lakin bu xətt hazırda “Reuters” və “AP” kimi əsas beynəlxalq agentliklər tərəfindən müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib. Buna görə həmin məlumatları yalnız media iddiası kimi təqdim etmək mümkündür, fakt kimi yox. Eyni yanaşma Trampın “müharibənin təşəbbüskarı Pit Heqset olub” tipli sitatlarına da aiddir: bunlar geniş tirajlansa da, əsas etibarlı mənbələrdə hələ tam şəkildə oturuşmuş məlumat kimi görünmür.
Diplomatik qeyri-müəyyənliklə paralel olaraq, ABŞ-ın hərbi hazırlığı artırması diqqət çəkir. “Reuters” martın 20-də yazıb ki, ABŞ Yaxın Şərqə minlərlə əlavə dəniz piyadası və dənizçi göndərir.
Bu paketə USS Boxer və onunla birlikdə hərəkət edən gəmilər, eləcə də təxminən 2,500 dəniz piyadasını daşıyan qüvvələr daxildir. “Wall Street Journal” isə ayrıca yazır ki, 31-ci Dəniz Piyadaları Ekspedisiya Bölməsi USS Tripoli və USS New Orleans ilə CENTCOM zonasına daxil olmağa hazırlaşır, daha sonra 11-ci bölmə USS Boxer üzərindən bölgəyə gələcək. Bu yerdəyişmə ABŞ-ın yalnız danışığa deyil, mümkün daha sərt ssenarilərə də paralel hazırlaşdığını göstərir.
Sosial şəbəkələrdə yayılan OSINT qeydlərində 82-ci Hava Desant diviziyası və digər ABŞ bazalarından uçuşların artdığı bildirilsə də, bu hissə tam rəsmi səviyyədə təsdiqlənməyib. Açıq mənbələrlə ən aydın təsdiqlənən hissə məhz dəniz piyadaları və amfibiya qruplarının bölgəyə yönləndirilməsidir.
İsrail tərəfi isə görünür, diplomatiyanın nəticəsini gözləmədən hərbi kampaniyanı genişləndirmək xəttində qalır. “Reuters” və “Guardian” yazır ki, Trampın enerji obyektlərinə zərbələri beş gün təxirə salmasından sonra belə, İsrail Tehranda və digər nöqtələrdə yeni hücumlar həyata keçirib. Hədəflər arasında SEPAH infrastrukturu, raket istehsal obyektləri, hava hücumundan müdafiə sistemləri və komanda mərkəzləri var.
Mövcud tabloya baxanda əsas nəticə budur: ABŞ-İran xəttində real, amma çox kövrək diplomatik pəncərə açılıb. Tramp bunu “məhsuldar danışıqlar” kimi təqdim edir, Tehran açıq müzakirəni rədd etsə də vasitəçilər üzərindən mesajlaşmanı tam inkar etmir, Pakistan və digər oyunçular arxa kanallarda fəallaşır. Lakin eyni anda ABŞ qüvvələri bölgəyə yığılır, İsrail hücumları davam etdirir, İran isə kompensasiya və zəmanət olmadan geri çəkilməyəcəyini bildirir. Başqa sözlə, diplomatiya masadadır, amma hələlik onu müşayiət edən əsas dil yenə də hərbi güc və qarşılıqlı təhdidlərdir.
