İngiltərənin Sasseks bölgəsində, betona divarlarla əhatə olunmuş və illərdir “qiyamət kassası” kimi bilinən Millennium Toxum Bankı (MSB) artıq passiv qalan bir depo olmadan çıxaraq, qlobal ekosistem böhranlarına qarşı aktiv mübarizə aparan bir mərkəz kimi fəaliyyətə başladı.
Bu yeraltı quruluşda altı tondan artıq müxtəlif bitki toxumu saxlanır və üç tennis kortu böyüklüyündə sahədə dünya üzrə ən geniş yabanı bitki kolleksiyası yerləşir. Bank yalnız gələcək üçün qoruma təmin etməklə kifayətlənmir, eləcə də toxumların qorunması və kopiyalanması üçün strateji funksiya daşıyır və digər toxum banklarının ehtiyat nüsxələrini də özündə birləşdirərək qlobal ehtiyat sistemi kimi çıxış edir
“Kraliyyət Botanika Bağları Kew”-in mütəxəssislərinə görə, MSB təkcə kənarda gözləyən bir arxiv deyil, həmçinin dünya bitki genetikası üçün aktiv bir “canlı kitabxana” kimi çalışır. Norveçdəki Svalbard Qlobal Toxum Kassasında 2017-ci ildə baş verən su sızması onu göstərmişdi ki, tək bir mərkəzə bel bağlamaq risklidir. Buna görə MSB-də 40 mindən çox bitki növünə aid nümunələr müxtəlif region toxum banklarının ehtiyat nüsxələrini də əhatə edir
Kassada işçilər sabit -20°C temperaturda fəaliyyət göstərir. Bu çətin şəraitdə xüsusi qoruyucu geyimlərdən istifadə olunur və təhlükəsizlik səbəbilə bir şəxsin içəridə qalma müddəti maksimum 10 dəqiqə ilə məhdudlaşdırılır.
MSB-nin kolleksiya rəhbəri Şarlotta Lasti qeyd edir ki, bankın yaradıldığı 2000-ci ildən bəri fəlsəfəsi dəyişib və artıq “mini böhranlar” davamlı baş verdiyi üçün kassanın fəaliyyətə keçməsi, qlobal böhranların əlaməti kimi dəyərləndirilir
Bu aktiv rolun ən bariz nümunələrindən biri 2019–2020-ci illərdə Avstraliya meşə yanğınlarında ortaya çıxıb: Kenquru Adasında tamamilə yox olmuş “Glycine latrobeana” noxud növü MSB-də saxlanılan toxumlar vasitəsilə yenidən canlandırıla bilib. Toxumların 80%-dən çoxunun filizlənməsi bankın bir muzey deyil, həqiqətən “yaşayan” bir genetik bank olduğunu sübut edir. Əlavə olaraq, burada yalnız saxlanma deyil, “bioprospeksiyon” kimi təhlillər də aparılır; bu araşdırmalar nəticəsində toxumlar üzərindəki kimyəvi birləşmələr araşdırılaraq gələcək dərman kəşfləri üçün imkanlar araşdırılır
Elm adamları inanırlar ki, bitki aləmi ilə birgə bizim də davamlı şəkildə təkamül etdiyimiz kimi, insanlığın kritik həyatda qalma strategiyalarının açarı da bu kiçik toxumların içində gizlənib və MSB gələcək nəsillər üçün bu genetik zənginliyi qoruyan və istifadəyə hazır vəziyyətdə saxlayan qlobal bir təhlükəsizlik şəbəkəsi rolunu oynayacaq.
