İranın parçalanmış müxalifəti: Kimdir və nəyi təmsil edirlər?

İranın müxalifəti onilliklərdir parçalanmış vəziyyətdə qalır və monarxistlərdən etnik qruplara, sürəkli küçə etirazlarından eksil qruplara qədər müxtəlif bloklar hakimiyyətə qarşı fərqli mövqelər tutur. Bu müxalifət hələ də Tehranın möhkəm nəzarətini sarsıda bilmir.

56

İranın dini rəhbərliyinə qarşı geniş narazılıq dalğası davam edir və iqtisadi çətinliklərlə bağlı ölkə daxilində etirazlar genişlənir, lakin illərdir davam edən bu etirazlar və siyasi qarşıdurmalar İran müxalifətini parçalanmış və ideoloji baxımdan müxtəlif qruplar halında saxlayır və bu müxalifət Tehranın nəzarətini əhəmiyyətli dərəcədə sarsıda bilmir.

Monarxist düşərgə kimi tanınan və 1979‑cu il inqilabından sonra ölkəni tərk etmiş Pəhləvi nəslindən Reza Pəhlavi sabit və qeyri‑zorakı rejim dəyişikliyi üçün referendum və kütləvi vətəndaş müqaviməti çağırışları edir, lakin bu ideyanın ölkə daxilində nə qədər dəstək tapacağı qeyri‑müəyyəndir.

İkinci qrup olaraq Mücahidlər Cəmiyyəti və ya MEK kimi tanınan təşkilat 1970‑ci illərdə İran rejiminə qarşı silahlı mübarizə yürüdüb və xaricdə aktivdir, lakin keçmişdə İran‑İraq müharibəsindəki mövqeyi səbəbindən geniş dəstək qazana bilməyib.

Bundan başqa, İranın sünni kürd və bəluc əyalətlərində hakimiyyətə qarşı müxtəlif etnik qruplar və fürsət düşdükcə silahlı mübarizə aparan azsaylı təşkilatlar mövcuddur, lakin onlar arasında vahid liderlik yoxdur və vahid hədəf ətrafında konsolidasiya olunmayıblar. Ölkə daxilində kütləvi etirazlar isə illər boyu bir neçə dəfə genişlənib və 2009‑cu il “Yaşıl Hərəkət”indən 2022‑ci il qadın hüquqları yürüşlərinə qədər müxtəlif motivlərlə küçələrə çıxan yüz minlərlə insan rejimə qarşı narazılıq ifadə edib, lakin bu hərəkatlar konkret siyasi təşkilata və ya vahid istiqamətə çevrilməyib və nəticədə Tehran hələ mövcud siyasi strukturu qoruyub saxlamaqdadır.