“Foreign Affairs” jurnalı Massaçusets Texnologiya İnstittutunun keçmiş prezidenti L. Rafael Reifin “America Is Losing the Innovation Race: Why the Future of Science Might Be Chinese” adlı məqaləsini dərc edib. Reif 2012–2022-ci illərdə MTİ-yə rəhbərlik edib və yazıda xəbərdarlıq edir ki, ABŞ elmi və texnoloji üstünlüyünü avtomatik qoruyub saxlaya bilməz; Vaşinqton yenidən elmi və innovasiyanı milli gücün mərkəzinə çevirməsə, gələcəyin əsas texnoloji meydanlarında Çinə uduza bilər.
Məqalənin ana xətti Çinin artıq sadəcə “dünya fabriki” olmamasıdır. Bu tezis son rəqəmlərlə də qidalanır: OECD-nin 2026-cı il məlumatına görə, Çin 2024-cü ildə PPP ilə hesablanmış ümumi R&D xərclərində ABŞ-ı geridə qoyub. “Nature Index”-in 2025-ci il hesabatı göstərir ki, 2024-cü ilin nəticələrinə əsaslanan qlobal top-10 tədqiqat institutunda yalnız iki qeyri-Çin qurumu qalıb və Çin artıq top-100-də 43 institutla təmsil olunur.
Enerji və sənaye sahəsində də eyni mənzərə görünür: IEA bildirir ki, Çin 2024-cü ildə qlobal elektromobil istehsalının 70 faizdən çoxunu, batareya hüceyrəsi istehsalının isə 80 faizini verib. Çin həmçinin dünyanın ilk modul yüksək temperaturlu qazla soyudulan reaktorunu kommersiya istismarına çıxarıb, Pentaqon isə 2025-ci il hesabatında Çinin “dünyanın aparıcı hipersəs raket arsenalına” sahib olduğunu yazıb.
Reifin narahatlığı təkcə Çinin yüksəlişi ilə bağlı deyil, ABŞ sisteminin daxili zəifləməsi ilə də bağlıdır. ABŞ-da elm siyasəti üzrə son göstəricilər bu narahatlığın boş olmadığını göstərir: “AIP”-nin 6 aprel 2026-cı il tarixli icmalına görə, NSF bu maliyyə ilində əvvəlki illərin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 20 faiz səviyyəsində qrant verib, NIH-də də mükafatların sayı əvvəlki illərdəki təxminən 18 mindən 10 minə düşüb. “Nature” isə Tramp administrasiyasının ilk ili ilə bağlı xülasəsində 7800-dən çox qrantın dondurulduğunu və ya ləğv edildiyini, 25 minə yaxın alim və işçinin tədqiqatı idarə edən dövlət qurumlarını tərk etdiyini yazıb. “Reuters” də 2025-ci ildə universitetlərə qarşı federal maliyyə təzyiqini, qrantların dondurulmasını və xarici tələbələrə yönəlmiş sərt addımları sənədləşdirib.
Bu fonda Reifin məqaləsi əslində geosiyasi xəbərdarlıqdır: ABŞ fundamental elm, startap ekosistemi və aparıcı universitetlərdə hələ də böyük üstünlüklərə malikdir, amma uzunmüddətli sənaye maliyyələşməsi, istehsal miqyaslandırılması və sabit dövlət strategiyası olmadan bu üstünlük tədricən aşına bilər. Foreign Affairs-in təqdimatında da əsas fikir budur ki, məsələ qaçılmaz məğlubiyyət deyil; Vaşinqton yenidən elmi, universitetləri və riskli texnologiya sərmayəsini milli strategiyanın nüvəsinə qaytarsa, yarış hələ uduzulmayıb.
