Arxiv materialları ilə işləyərkən Azərbaycan adının müxtəlif xəritələrdə fərqli formalarla yazıldığını dəfələrlə müşahidə etmişəm. Bu barədə əvvəl də yazmış və bir çox tarixi xəritələri təqdim etmişəm. Məsələn, Abraham Orteliusun Theatrum Orbis Terrarum xəritəsi (1570), İbn Havqəlin Surət əl-Ərz xəritəsi (X əsr), Fra Mauro xəritəsi (1450), Mahmud Kaşğari xəritələri (XI əsr) və digər yüzlərlə xəritələrdə Azərbaycan adı müəlliflərin dil xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq qeyd olunub.
Qədim xəritələr göstərir ki, “Azərbaycan” sonradan yaranmış ad deyil, əsrlər boyu formalaşmış tarixi bir toponimdir. Bu mövzuda daha bir əhəmiyyətli xəritəni sizinlə bölüşürəm.
1375-ci İldə Hazırlanan Katalan Atlası
Katalan atlası Araqon kralı V Pedro tərəfindən sifariş edilmiş və XIV əsrdə Mayorka adasında yaşayan məşhur yəhudi kartoqraf Abraham Kreskes tərəfindən hazırlanmışdır. Bəzi mənbələrdə bu işdə onun oğlu Yehuda Kreskesin də iştirak etdiyi qeyd olunur. Atlas yalnız coğrafi xəritə deyil, eyni zamanda siyasi məlumatlar, şəhər adları, ticarət yolları və tarixi qeydləri özündə ehtiva edir.
Atlasın Asiya hissəsinin olduğu 4-cü vərəqində, Xəzər dənizinin cənub-qərbində antik katalan dilində “Aserbejan” yazısı yer alır. Bu, Azərbaycan adının Avropa xəritələrindəki ən qədim və aydın təsvirlərindən biridir və Xəzər dənizi ilə Təbriz şəhəri arasındakı ərazini göstərir.
Eyni xəritədə “Mar de Bacu” (Bakı dənizi) adını da görmək mümkündür. Xəzər dənizi iki adla qeyd olunmuşdur: “Mar Caspium” və “Mar de Bacu”. Bu, Bakı şəhərinin o dövrdə beynəlxalq ticarətdə nə qədər mühüm rol oynadığını göstərir.
Təbriz və Böyük İpək Yolu
Xəritədə Təbriz şəhəri xüsusi qeyd olunmuşdur. O dövrdə Təbriz Elxanilər dövlətinin mühüm mərkəzi idi və avropalı tacirlər üçün əsas ticarət qovşağı hesab olunurdu. Atlasda dəvə karvanlarının təsviri Azərbaycanın Böyük İpək Yolunda yerləşdiyini və Şərq ilə Qərb arasında körpü rolunu simvolizə edir.
Regionun yaxınlığında taxtda oturan hökmdar təsvirləri də yer alır ki, bu ərazinin mütəşəkkil dövlət olduğunu sübut edir.
Nəticə
Katalan Atlası sadəcə bir xəritə deyil, həm də ensiklopedik məlumat mənbəyidir. XIV əsrdə Avropanın ən məlumatlı alimləri Azərbaycanı müstəqil coğrafi ad, Bakını liman şəhəri və Təbrizi isə dünya ticarətinin mərkəzi kimi qəbul edirdilər.
Bu xəritə sübut edir ki, 650 il əvvəl Avropa alimləri Azərbaycanı konkret coğrafi və siyasi bölgə kimi tanıyırdılar və regionun tarixi-coğrafi toponimləri uzun müddət qorunmuşdur.
Mənbələr:
-
Burling, William. Medieval Maps of the Middle East. London: Thames & Hudson, 1992.
-
McIntosh, Gregory C. The Pictorial Cartography of the Catalan Atlas. Journal of Medieval History, 1986.
-
Harley, J. B. & Woodward, David. The History of Cartography, Volume 1: Cartography in Prehistoric, Ancient, and Medieval Europe and the Mediterranean. University of Chicago Press, 1987.
-
Saliba, George. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. MIT Press, 2007.
Müəllif: Prof.Dr. Zaur Əliyev
