2026-cı il Kimya üzrə Nobel mükafatı fransalı kimyaçı Henri Kaqan və yaponiyalı alim Kenso Soaiyə asimmetrik üzvi sintez sahəsindəki fundamental kəşflərinə görə verilib.
MSNews.az xəbər verir ki, Nobel Komitəsi alimləri “asimmetrik üzvi sintezdə qeyri-xətti effektlərin və avtokatalizin kəşfinə görə” mükafatlandırıb. Onların işi kimyəvi reaksiyaları elə istiqamətləndirməyə imkan verir ki, güzgü simmetriyasına malik iki molekulyar formadan biri üstünlük təşkil etsin.
Belə molekullara enantiomerlər deyilir. Onlar kimyəvi tərkibcə eyni olsalar da, üçölçülü quruluşları bir-birinin güzgü əksi kimidir. İnsan əlləri necə bir-birinin güzgü görüntüsüdürsə, bu molekullar da oxşar prinsipə malikdir.
Canlı orqanizmlərin kimyasında isə adətən bu iki formadan yalnız biri üstünlük təşkil edir. Məsələn, zülalları təşkil edən amin turşuları əsasən bir “əllilikdə” olur. Bu hadisə homoxirallıq adlanır və onun necə yarandığı uzun müddət kimyanın əsas sirlərindən biri olub.
Kaqan 1980-ci illərdə göstərib ki, katalizatordakı çox kiçik asimmetriya reaksiyanın nəticəsində gücləndirilə bilər. Soai isə daha sonra məhsulun özünün katalizator kimi çıxış etdiyi avtokatalitik reaksiya yaradaraq bu effekti daha da irəli aparıb.
Bu kəşflərin dərman sənayesi üçün xüsusi əhəmiyyəti var. Çünki bir dərman molekulunun iki güzgü formasından biri müalicəvi təsir göstərə, digəri isə zəif, faydasız və ya hətta zərərli ola bilər. Buna görə yalnız istənilən molekulyar formanı yüksək dəqiqliklə istehsal etmək farmakologiyada son dərəcə vacibdir.
Henri Kaqan 95, Kenso Soai isə 76 yaşındadır. Onlar 12 milyon İsveç kronu məbləğində Nobel mükafatını bölüşəcəklər.
